Materiały do nauki języka polskiego dla studentów ukraińskich

Duża grupa frazeologizmów pozwala na opisanie trudnych sytuacji, w których człowiek może się znaleźć. Ukraińcy używają wyrażenia зачароване / хибне коло, czego odpowiednikiem jest polskie błędne koło, definiowane w sposób następujący: „nieprzerwany ciąg niekorzystnych zjawisk lub sytuacji, które wzajemnie się wywołują i w związku z tym okresowo powtarzają, co uniemożliwia zmianę” [WSJP]. Na przykład: Dziewczyna wpadła w błędne koło odchudzania, ciągle rozpoczynała jakąś nową dietę i ciągle ją przerywała, bo nie mogła w niej wytrwać. I tak w kółko.
Pokonywanie trudności w języku polskim można wyrazić używając frazeologizmu odbijać / odbić się od dna – „ktoś przezwycięża / przezwyciężył dotychczasowe trudności, które sprawiły, że znalazł się w bardzo niekorzystnej sytuacji” [WSJP]. Na przykład: Wreszcie można być zadowolonym z wyniku i z postawy całej drużyny, w końcu odbijamy się od dna.
W języku ukraińskim kasza jest symbolem trudnej sytuacji – заварилася каша (катавасія) [ФСУМ, s. 367]; наварити каші; заварити кашу [ФСУМ, s. 367]; в кашу вкипіти [ФСУМ, s. 135]. Podobnymi do siebie znaczeniowo jednostkami frazeologicznymi są ukraiński zwrot заварити кашу (пиво, халепу) oraz polskie nawarzyć sobie kaszy czy nawarzyć piwa – pot. „ktoś swoim postępowaniem doprowadził do trudnej lub kłopotliwej sytuacji” [WSJP]. Na przykład: Ania jest dorosła, wiedziała, co robi. Nawarzyła piwa, niech sama teraz je wypije!
W języku polskim istnieje szereg frazeologizmów ze składnikiem bigos: narobić bigosu [SFJP] czy mieć bigos w głowie – „mieć w głowie dużo nieporządkowanych myśli”. Bigos jest tu używany jako synonim słowa chaos – pot. „sytuacja, w której nastąpiło zakłócenie jakiegoś porządku” [WSJP]. Na przykład: Po co ruszałeś tę sprawę?! Teraz dopiero narobiłeś bigosu! Nie wygrzebiemy się z tego do końca życia.
Ukraińcy, o kimś, kto znalazł się w trudnej sytuacji mówią, że упав (ускочив) в біду як курка в борщ [ФТС], podczas gdy Polacy powiedzą, że wpadł jak śliwka w kompot – pot. „ktoś staje się uczestnikiem jakiejś kłopotliwej sytuacji, takiej, z której już zwykle nie ma wyjścia” [WSJP]. Na przykład: Wpadłeś, chłopie, jak śliwka w kompot. Nie ma wyjścia, musisz się jej teraz oświadczyć.
Krytyczną sytuację Polacy często nazywają sytuacją podbramkową, określając w ten sposób „stan, w którym wystąpił poważny problem, wymagający natychmiastowego działania” [WSJP]. Wyrażenie to odnosi się do trudnej sytuacji pod bramką w trakcie meczu piłkarskiego. Jako frazeologizm związek ten występuje w połączeniach: być / znaleźć się w sytuacji podbramkowej lub sytuacja podbramkowa się robi, staje, wytwarza. Na przykład: Zanim odcięto jej prąd, zaciągnęła kredyty na opłacenie wysokich rachunków. Teraz znalazła się w sytuacji podbramkowej. Oprócz odciętego zasilania, ma długi w banku i w zakładzie energetycznym. [NKJP, Hubert Ochmański. Zostało jej siedzenie przy świeczce. 2009. Życie Podkarpackie]
O człowieku w niełatwej lub skomplikowanej sytuacji mówi się, że jest w kropce – „ktoś jest w sytuacji, z której nie widzi dobrego wyjścia” [WSJP]. Na przykład: Teraz jestem w kropce. Z jednej strony nie chcę łamać prokuratorskiego zakazu, z drugiej chciałbym dokończyć sprawę. [NKJP, Budych Zbigniew. Na bocznym torze. 2006. Słowo Polskie Gazeta Wrocławska]
Ukraińskie wyrażenie битися як риба об лід, oznaczające „robić coś bezskutecznie”, ma swój odpowiednik w polskim walić głową w mur – „ktoś stara się przezwyciężyć trudności nie do pokonania” [WSJP]. Na przykład: Na wiosnę przegraliśmy tylko ten jeden, jedyny mecz. Już w pierwszej minucie straciliśmy bramkę z wolnego, a drugą z karnego. Biliśmy dosłownie głową o mur. [NKJP, Już byli w ogródku. 2005. Gazeta Krakowska. „Polskapresse”. Oddział „Prasa Krakowska”]
Kiedy ktoś szkodzi samemu sobie, mówi się, że strzela sobie w stopę lub w kolano – „ktoś, działając nierozważnie, sam sobie szkodzi” [WSJP]. Na przykład: Mogą sobie planować wydatki, ale najpierw muszą dostać pieniądze. A przede wszystkim udowodnić, że naprawdę ich potrzebują. Sami strzelili sobie w stopę, i to z grubej rurki.
Ukraińskie сідати/сісти в калюжу odpowiada polskiemu frazeologizmowi ktoś daje / dał plamę lub ciała – pot. „ktoś kompromituje się/ skompromitował się, nie zachowując się zgodnie z oczekiwaniami” [WSJP]. Na przykład: Starałam się jak mogłam, żeby nie dać ciała. Dlatego przygotowywałam się do tego spotkania chyba dwa miesiące.
Wyrażenia dwoić się i troić używamy, gdy „ktoś stara się wywiązać z jakiegoś zadania jak najlepiej, wkładając w to wiele wysiłku i wykonując wiele czynności w tym samym czasie” [WSJP]. Ukraińskim odpowiednikiem jest fraza розриватися надвоє. Na przykład: W niedzielę odbył się koncert charytatywny. Widziałam, jak organizatorka dwoiła się i troiła, żeby poruszyć serca ludzi dobrej woli i zebrać przynajmniej połowę sumy niezbędnej do leczenia chłopca.