Ukraiński i polski system frazeologiczny posiadają wiele jednostek o znaczeniu „oszukiwać / oszukać”: nabić kogoś w butelkę – pot. „ktoś oszukuje i ośmiesza / oszukał i ośmieszył kogoś, wykorzystując jego łatwowierność” [WSJP]. Na przykład: Niech sobie nie myślą, że będą mnie nabijać w butelkę. Jeszcze kiedyś uwierzyłabym w ich zapewnienia, ale dziś już nie dam się nabrać. Wyrażenie to ma wiele synonimów, jak na przykład: zrobić kogoś w konia, zrobić w balona lub na szaro – pot. „ktoś oszukał kogoś, wykorzystując jego naiwność” [WSJP]. Na przykład: Nie jestem naiwny, nie dam się zrobić w konia po raz kolejny.
Polscy użytkownicy powiedzą o kimś, kto świadomie manipuluje drugą osobą: że robi mu wodę z mózgu – „ktoś świadomie wprowadza kogoś w błąd i ogłupia, podając nieprawdziwe lub sprzeczne informacje” [WSJP]. Na przykład: Nie ukrywam, że kiedyś też wierzyłem w takie rzeczy, ale dziś nie dam już sobie robić wody z mózgu.
Jeśli ktoś przeinacza fakty, Polacy powiedzą, że odwraca kota ogonem – pot. „ktoś przedstawił jakąś sprawę fałszywie, przeinaczywszy fakty” [WSJP]. Na przykład: Przestań odwracać kota ogonem. W mojej wypowiedzi nie było ataku, tylko czyste napomnienie.
O osobie, która ukrywa ważne fakty, mówi się, że zamiata coś pod dywan – „ktoś stara się ukryć lub utrzymać w tajemnicy kłopotliwą lub wstydliwą sprawę” [WSJP]. Na przykład: Jest jeszcze wiele incydentów […], mniej lub bardziej istotnych, które dyskretnie zamiatamy pod dywan. [NKJP, Michał Smolorz. Korfanty nie był święty. 2009. Dziennik Zachodni]
Oszukać kogoś, to również wpuścić go w maliny lub w kanał – pot. „ktoś podstępem sprawia / sprawił, że jakaś osoba lub jakieś osoby znalazły się w niekorzystnej sytuacji” [WSJP]. Odpowiednikami ukraińskimi są wyrażenia підвести / підводити під дурного хату czy підвести/підводити під монастир. Na przykład: Powodów, dla których ulegamy manipulacji, albo – mówiąc obrazowo – dajemy się wpuszczać w kanał, jest wiele. [NKJP, Sergiusz Kizińczuk. Techniki manipulacji. 2007. ebook]
Ukraińska forma їхати зайцем odpowiada polskiej jechać na gapę – pot. „nie mając biletu” [WSJP]. Na przykład: Nie zauważyłam, że nie skasowałam biletu i całą drogę jechałam na gapę.
Ukraińskim slangowym wyrażeniom на халяву czy на шару odpowiadają polskie na krzywy ryj / na krzywca – pot. „nie będąc dokądś zaproszonym lub uprawnionym do skorzystania z czegoś” [WSJP], używane w związkach: pić, wejść, przyjść na krzywy ryj. Na przykład: Tradycja jadania za darmo, czyli na krzywy ryj, jest w naszym kraju bardzo stara. [NKJP, Piotr Adamczewski. Recepta na ciężkie czasy. 2009. Polityka]
Maczać w czymś palce, czyli „uczestniczyć niejawnie w jakiejś sprawie, nieuczciwej i ocenianej negatywnie” [WSJP] w języku ukraińskim ma swój odpowiednik рильце в пушку у кого. Na przykład: Wszyscy wiedzieli, ale nikt nie odważył się nawet szeptem mówić o tym, że Siwy maczał palce w zabójstwie policjanta. Bali się podzielić los dzielnicowego. Zwrot ten może niekiedy oznaczać pochwałę lub pozytywną ocenę. Na przykład: – Ta prezentacja jest świetnie dopracowana. Przyznaj się, maczałaś w tym palce. – Tak, troszkę im pomogłam. – Od razu widać rękę mistrza.
W języku polskim i w języku ukraińskim występują podobnie brzmiące frazy, jednak posiadające różne znaczenia: coś mówić, robić za plecami kogoś – „bez wiedzy i możliwości wypowiedzenia się na dany temat wskazanej osoby, o której sądzimy, że nie uznałaby tego za dobre” [WSJP] oraz ukraińska: за плечима z czasownikami бути, мати, стояти: „а) позаду, ззаду когось, чогось; б) у минулому (про час або простір); в) у минулому (про прожите, пережите, набуте; г) зовсім близько, поруч (у просторі або часі)” [СУМ-20]. Na przykład: Następnym razem, jak będziecie coś robić za moimi plecami, to dobrze się zastanówcie, czy wam się to opłaci.
Podobne w formie brzmieniowej są frazeologizmy na boku (robić coś lub gadać) oraz на боці чиєму, кого. Mają one jednak odmienne znaczenia: na boku – pot. „tak, żeby nie wszyscy o tym wiedzieli, w sposób nieformalny lub nielegalny” [WSJP]; на боці – „підтримувати когось в чомусь, поділяти чиїсь думки, дії” [СУ]. Na przykład: W społeczeństwie funkcjonuje jako przykładny mąż i ojciec, ale nie każdy wie, ze na boku ma kochankę i trzy mieszkania.
Znaczenie, że coś w miarę rozwoju zdarzeń pokazuje czym lub jakie jest naprawdę, realizowane jest za pomocą frazeologizmów wyjść (okazać się) w praniu [WSJP]. Na przykład: Poradzisz sobie. Zresztą i tak wszystko wyjdzie w praniu.
Ćwiczenie 64. Poniższe frazeologizmy wstaw w odpowiedniej formie.
nabić w butelkę, maczać palce, robić wodę z mózgu, zamieść sprawę pod dywan, wpuścić w maliny, jeździć na gapę, na krzywy ryj, odwracać kota ogonem
- W klubie nikt nie mówił o problemach z prawem największego zawodnika zespołu. Władze ……………………………………………………………………. . Chociaż każdy wiedział, że …………………………………………………….. w nielegalnych zakładach, to nikt nie chciał go wydać i tym samym osłabić drużyny.
- Znajomi mówili ironicznie o Jarku, że był bardzo oszczędną osobą. Do pracy zawsze ………………………………………………………………………………, kawę pił tylko służbową, wpraszał się na imprezy ………………………………………………………………………………… . Nawet paluszków ze sobą nigdy nie przyniósł.
- Przestań w końcu we wszystkim słuchać Witolda. On ci …………………………………………………………
……………………………………………, a ty wychodzisz na idiotkę. - Słyszałeś, jak …………………………………………………………………………. naszego sąsiada? Wysłali mu sms z wirusem i ściągnęli mu z konta kilka tysięcy złotych.
- Mów, jak było naprawdę! Nie ……………………………………………………………………………………………………….. .
- Dałaś się ……………………………………………………………………………………. jak dziecko. Wiedziałaś, że Marta jest w ciąży i pójdzie na zwolnienie. Po co się z nią umawiałaś? Teraz rób wszystko sama.
Ćwiczenie 65. Ułóż po 2 zdania z konstrukcjami za plecami i na boku. W jednym przypadku użyj ich w znaczeniu dosłownym, a w drugim potraktuj je jako frazeologizmy.
Wzór:
Bartek jak był mały, to maczał palce w każdej zupie, przez co nie raz miał je poparzone.
Luka, przywódca mafii z naszego miasta, maczał palce we wszystkich największych przekrętach
ostatnich lat.
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
Ćwiczenie 66. Ułóż krótkie opowiadanie, które można zatytułować: „Wszystko wyszło w praniu”.
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
