Materiały do nauki języka polskiego dla studentów ukraińskich

W języku polskim znaczenie „ktoś ma bardzo dużo pracy” można wyrazić w następujący sposób: ktoś ma roboty po łokcie. Na przykład: Pójdź lepiej na dentystę. Ludziom się zębów przez wojnę napsuje, to miałbyś roboty prawdziwie po łokcie. [NKJP, Wiesław Myśliwski. Kamień na kamieniu. 1984. Państwowy Instytut Wydawniczy]; po same pachy – pot. „w bardzo intensywnym stopniu lub w dużej ilości” [WSJP]. Na przykład: Cały dzień sprzątałem dom. Urobiłem się po pachy, a porządku i tak nie widać.
Ukraiński frazeologizm не знати, за що хапатися odpowiada polskiemu frazeologizmowi nie wiedzieć / nie wiadomo, w co ręce włożyć – „ktoś ma do zrobienia tak wiele, że nie wie, od czego zacząć” [WSJP]. Na przykład: W godzinach szczytu, kiedy nie wiadomo było, w co ręce włożyć, atmosfera stawała się nerwowa.
Polskie wyrażenie z sercem oznacza „pilnie, starannie”. Natomiast ukraińskie wyrażenie з серцем, зі сл. сказати, зробити oznacza „сердито, з гнівом, зі злістю” („gniewnie, ze złością, ze złośliwością”) [СУ]. Na przykład: Jeśli wykonasz swoją pracę z sercem, to na pewno przyniesie radość tobie i innym.
Polacy mówią o sumiennej pracy, że ktoś zapiął / dopiął coś na ostatni guzik – „ktoś przygotował coś bardzo starannie, zwracając uwagę na najdrobniejsze szczegóły” [WSJP]. Na przykład: Mamy jeszcze tydzień, żeby wszystko dopiąć na ostatni guzik.
Wyrażenie urwanie głowy oznacza „zamieszanie”. Na przykład: Mam z tobą prawdziwe urwanie głowy. Najpierw mówisz jedno, potem robisz drugie. Jak tak można? Zdecyduj się wreszcie.
Wyrażenia po godzinach może wystąpić w dwóch znaczeniach: „1. tak, że robi się coś już po upływie czasu, który obowiązkowo należy spędzać w danej pracy, 2. taki, który jest wykonywany już po upływie czasu, który obowiązkowo należy spędzać w danej pracy” [WSJP]. Jest ono używane w związkach: dorabiać; pracować; siedzieć; zostać / zostawać po godzinach. Na przykład: Kiedyś męczyłam się z trudnym projektem. Antek został po godzinach, żeby mi go wytłumaczyć. Pomógł, poprawił, ale później chciał, żebym zrobiła za niego jego robotę.
Polacy często używają formy najwyższy czas: „1. ostateczny moment, w którym należy coś zrobić, bez dalszego zwlekania; 2. używane do zakomunikowania, że nie można już zwlekać z wykonaniem jakiejś czynności” [WSJP]. Na przykład: Najwyższy czas iść spać; Najwyższy czas zabrać się za zadanie domowe.
Ukraińskie wyrażenie як (раз) плюнути/ раз плюнути – дуже просто, легко, швидко [СУ] jest odpowiednikiem polskiego bułka z masłem – „coś bardzo łatwego do zrobienia” [WSJP]. Na przykład: I wreszcie zdałam egzamin na prawo jazdy. Dzisiaj przejazd w którąkolwiek stronę przez rondo to bułka z masłem.
W języku polskim również występuje synonimiczny frazeologizm kaszka z mlekiem – „sprawa łatwa, nieskomplikowana” [PSJP, s. 199]. Na przykład: O prawdziwym pechu mogą mówić także pracownicy poligrafii. Przez wiele lat pracowali w oparach ołowiu, stykali się ze szkodliwymi chemikaliami, a teraz dowiedzieli się, że praca w drukarni to kaszka z mlekiem. [NKJP, Bożena Wiktorowska. Pieniądze dla wybranych. 2000. Gazeta Ubezpieczeniowa. Agencja Wydawniczo-Promocyjna OPOKA]
Ukraińskie wyrażenie як по маслу (rzadziej по маслі), najczęściej ze słowem іти, піти itd.: „легко, успішно, чітко, без перешкод; дуже добре” [СУ] odpowiada polskiemu: coś idzie / poszło jak z płatka lub jak po maśle – „coś odbywa się sprawnie i bez kłopotów” [WSJP]. Na przykład: W drugiej połowie meczu poszło jak z płatka. Pokonaliśmy przeciwnika z ogromną przewagą punktów. Nigdy bym nie pomyślał, że już w tym roku to będzie możliwe.
Polacy mówią o niepowodzeniu, że coś spaliło na panewce – książk. „coś się nie powiodło” [WSJP]. Na przykład: Kolejne pomysły spalały jednak na panewce, głównie ze względu na nieprzygotowanie zespołu i brak właściwego zarządzania.
W języku ukraińskim o osobie, która potrafi naprawić wiele sprzętów czy przedmiotów mówi się, że ma золоті руки – „1. Той, хто бездоганно знає свою справу, професіонал; вправна, уміла, здібна людина. 2. у кого. Хто-небудь уміє зробити, змайструвати все, за що не візьметься; хтось кмітливий, спритний у роботі. 3. перев. зі сл. ма́ти. Бути вправним, умілим в усякій роботі, виявляти кмітливість у ремеслах, високу професійну майстерність” [СУ]. W języku polskim o takiej osobie mówi się złota rączka – „osoba, która potrafi wykonywać różne prace rzemieślnicze i remontowe w domu” [WSJP]. Na przykład: Mój mąż zajmuje się za to wszystkimi naprawami. To złota rączka. Nie ma sprzętu, z którym by sobie nie poradził.
Polacy powiedzą o słabym fachowcu, że jest od siedmiu boleści – „taki, który jest bardzo kiepski, beznadziejny pod jakimś względem i nie nadaje się do tego, do czego powinien się nadawać ze względu na swoją profesję” [WSJP]. Na przykład: Po latach wychodzą na wierzch błędy, które nagminnie popełniano, budując domy z wielkiej płyty. Szczeliny między płytami zamiast zalać betonem, fachowcy od siedmiu boleści, zapychali „starymi workami” po cemencie lub gazetami. [NKJP, Tomasz Siemieniec. Remont czy fuszerka?. 2005. Dziennik Zachodni. „Polskapresse”. Oddział „Prasa Śląska”]
W języku polskim funkcjonuje forma na całego – pot. „tak, że nie istnieje już większy stopień zaangażowania w czynność lub stan, o którym mowa” [WSJP]. Na przykład: Ostatecznie zawodnik wybiegł na boisko, choć pewnie odczuwał jeszcze skutki ostatniej kontuzji. Trzeba jednak przyznać, że harował na całego, występując tym razem bliżej linii pomocy.
Wiele wyrażeń frazeologicznych dotyczy nieróbstwa. W większości przypadków odnoszą się one do lenistwa lub kiepskiej pracy. Polacy mówią na przykład, że ktoś nie kiwnął palcem – „ktoś nie zdobył się na najmniejszy wysiłek, żeby coś zrobić w jakiejś sprawie” [WSJP]. Na przykład: Paweł nawet nie kiwnął palcem, żeby mi pomóc. Wszystko musiałam zrobić sama.
O kimś, kto kiepsko pracuje mówi się, że robi coś na łapu-capu – pot. pejorat. „szybko i bez należytej staranności i wcześniejszego namysłu” [WSJP]. Na przykład: Jeśli idziemy na Wigilię do rodziców czy rodzeństwa, również pamiętamy o prezentach. I też dobrze jest pomyśleć o nich wcześniej, nie na łapu-capu, bo nic gorszego niż prezent nietrafiony. [NKJP, Ptasińska Iwona. Prezent musi być trafiony. 2007. Dziennik Bałtycki. „Polskapresse”. Oddział „Prasa Bałtycka”]
W języku ukraińskim робити за (кого) oznacza „pracować zamiast kogoś innego”. W języku polskim robić za może również oznaczać „spełniać w danym momencie określoną funkcję, wcielać się w kogoś lub coś”: robić za błazna, za konferansjera, za przewodnika. Na przykład: Zabierzemy ryby, na miejscu wytargamy jakiś krzaczek, który będzie robił za choinkę… [NKJP, Wojciech Trzcionka, Naga Góra będzie nasza!. 2006. Dziennik Bałtycki. „Polskapresse”. Oddział „Prasa Prasa Bałtycka”]
Ukraiński frazeologizm хтось б’є байдики to odpowiednik polskiego frazeologizmu ktoś zbija bąki – pot. „ktoś próżnuje przez dłuższy czas” [WSJP]. Na przykład: Na rodziców nie liczyła; ojciec już żałował zgody na naukę w liceum i dogadywał, że zamiast zbijać bąki, powinna przyuczyć się do jakiegoś zawodu. [NKJP, Grażyna Plebanek. Dziewczyny z Portofino. 2017. Znak Literanova]